Kjeldeinformasjon: Møre og Romsdal fylke, Ørskog, Ministerialbok nr. 522A01 (1720-1743), Kronologisk liste 1740, side 494-495. 

Permanent sidelenke: http://www.arkivverket.no/URN:kb_read?idx_kildeid=15983&idx_id=15983&uid=ny&idx_side=-248

Eidem, gnr. 8 (frå Gardssoga)

Namnet har vore skrive «af Eideime» i Aslak Bolts jordebok i ca. 1440, Edym ca. 1520, Eidem ca. 1530, Eidenn 1603, Eiemb 1626, Eidemb 1666 og Eidem 1723. Garden ligg på nordsida av Grebstad-dalen og grensar i nord mot utmarka, i vest og sør mot Grebstad. Bytet går her i skrå over fylkesvegen og i austleg retning langs tunvegen åt «plassane» på Grebstad til Aureelva ved det gamle «Eimsola-kvern-leiet» som det vart kalla i 1830. Her går bytet over elva og tar med ein snipp av «Høgsetsida» med grense mot Høgset og Kjemhol før bytelina går over elva att i nordleg retning med garden Lyshol på aust- sida. På sørsida av elva møtest gardsvegane frå Aurdal og Høgset ved Gamlebrua. Elva går her i eit djuv med bratt berg på båe sider.

Tradisjonen fortel at det hadde vore vanskar med å få bru til å stå på denne staden til Magnus Jonsen Brunstad i 1870-åra sette opp den no verande kvelvingsbrua av gråstein. Brua greidde også tungtrafikken, men ho vart etter kvart for smal. I seinare år har ho vorte utvida og styrkt med betong, fått høgare rekkverk, og ei breiare eg beinare nedkøyrsle frå Eidemsida. Kort etter siste utvid- inga fekk brua prøve styrken sia. Transformatoren til Vestlandske Kraftsamband kom denne vegen til Haugset i 1962. Denne lasten vog 50 tonn.

I 1894 sette dei øvre gardane i Grebstaddalen opp eit meieri her ved Gamlebrua etter at separatoren eit års tid hadde hatt plass i Trulskjel- laren på Eidem. Meieriet var i verksemd til 1907 og laga både smør og ost, m. a. ikkje så reint lite gamalost.

Eit kort stykke austafor brua står skulehuset i Aurdal krins, som Eidem høyrer til. Huset vart bygt i 1889, med tilbygg av eit klasserom i 1906.

Den første kjende brukaren på garden er Halkel på Edym. Han er nemnd i tiendepenninglista frå 1520, og la 2 mark og ½ vog turrfisk i skatt. Kring 1600-talet ser det ut til å vere 2 bruk på Eidem (A og C). Frå ca. 1620 kjem bruk B. til. Dette vert delt i ca. 1664. Så vert bruka delt i 4 like store bruk

Etter jordskiftet i 1887 flytte fleire av bruka ut, og brukarane sette opp nye hus lenger aust. Frå høgre ser vi Trulsgarden, Pålgarden med nye hus, Sersjantgarden, og lengst til venstre løa på Jens-Haugen. Vegskilet til høgre på biletet vert kalla Eimsreiten.

kvart av dei 4 bruka kløyvde i tida framover til ca. 1730, og vi får sidan 8 jamstore bruk, kvar med ei skyld på 1 pd. 21 mrk.

Innmarka låg i fellesskap med teigbyte «med mangfoldige og om hinanden liggende teige» fram til 1830 då det vart jordskifte. Medl. i jordskifteretten var dei same som for Grebstad. Englandet vart delt etter skyld og bonitet utan oppmåling, for a spare tid og pengar, då både bygselmennene og eigarane fann at det ikkje var synderleg skil- nad mellom slåttelandet til bruka, korkje i vidd eller i «godhed». Men åkerlandet, som også var teigbytt, vart oppmålt, slik at kvart bruk fekk att likt, anten i storleik eller godleik. Nytt jordskifte over innmarka vart halde i 1887.

Gamleåkrane låg spreidde over heile bøen, både ovafor vegen og nedafor. Den største åkeren låg vest for gamletunet og strekte seg over mest heile vollen mot Grebstadbytet og nord til tunvegen mot Åmundgarden. På nordsida av denne tunvegen var det fleire mindre åkrar, Grovaåkrane. Ein stor, langstrakt åker låg på austsida av gam- letunet austover langs vegen. På grensa mot Grebstad låg det i 1830 to små åkrar, ein på kvar side av vegen. Det var «Vestre kyrkjeåker» og «Austre kyrkjeåker». Kanskje er desse reitane minningar om det mællaget Margarete-prebendet åtte i Eidem, og at avlinga her gjekk

som landskyld til kyrkja, eller til tiend. Elles var det fleire åkerlappar også på sørsida av vegen. Staden der vegen frå Gamlebrua møter fylkes- vegen, ber i dag nemnet Eimsreiten. Her har det også truleg lege ein gamal reit.

Oppsitjarane på Eidem tok truskevatnet sitt nord i Grovadalen ovafor husa og leidde vatnet i veiter og renner ned i garden. Strandabruket og Tormodbruket hadde vasshjulet sitt i geila. Dei snudde hjulet og legene slik dei trong det mot dei to løene. Amundbruket hadde sitt hjul nedafor løa, Jenshaugen og Berget hadde sine ovafor løene. Ser-sjantbruket, Pålbruket og Trulsbruket hadde vasshjula sine i kvern- fallet ved elva etter at desse tuna flytte ut i slutten av 1880-åra.

Eidemskvernane stod ved Storeelva (Aureelva). I 1717 var det nemnde 2, og i 1724 var det 4 kvernar på garden. I seinare tid var 4 i bruk: Trulsbruket, Pålbruket og Sersjantbruket hadde ei kvern i lag straks nedafor Gamlebrua. Vegg i vegg stod kverna til Berget og Seve-ringarden. (Sistnemnde bruk høyrde til Grebstad) Ca. 100 m. lenger nede kom kverna til Strandabruket, Tormodgarden og Amundgarden. Og enda lenger nede, på lag i bytet mellom Grebstad og Eidem, stod kvernhuset til Jenshaugen på Eidem og Gammelgarden på Grebstad. Nokre av desse kvernane var i bruk til 1940-åra.

Gamletunet til Eidem hadde midtpunktet sitt på lag der Stranda- husa no står, med Berget og Jenshaugen noko lenger aust. Etter første jordskiftet i 1830 flytte Amundbruket eit par hundre meter lenger mot nordvest. Etter jordskiftet i 1887 flytte Trulsbruket, Pålbruket og Sersjantbruket tuna sine austover dit vi finn dei i dag.

Nord for bøgarden ovafor husa låg utmarka med skogteigar og sommarhamn for buskapen. I 1666 hadde garden nok brennefang, men i 1717 «ingen brende fang». Seinare melder matriklane om at garden har turvande brennefang og dessutan tilgjenge til torv. I vår tid er det rikeleg med vedaskog. Krøtera til Grebstad, Eidem og Lys- hol gjekk mykje omeinannan då det ikkje var gjerdt mellom gardane i hamna. Byta vart oppgådde i 1918, og i 1953 vart heimeutmarka til Eidem utl. til eigedomsgrunn. Etter den tid har det vorte planta ein heil skog både i Nordskogdalen og i Storhaugen. Lenger nede har bru-karane også planta, og noko er lagt ut til kulturbeite for buskapen. Heimehamna kunne bli i snauaste laget. I eldre tid ser det ut til at det var smått stell med sæter og. I ei rettssak frå 1682 mellom oppsitjarane på Eidem og Aure vert det nemnt at Eidem ikkje hadde hatt sæter, men etter di Eidem og Aure «altid tilforn» hadde vore eitt gods, hadde godseigaren sin heimelsmann gitt oppsitjarane på Eidem lov til å nyte

hamn for buskapen i Sunndalen saman med Aure. For dette skulle dei legge 1 våg fisk i sæterleige. Oppsitjarane på Aure lika ringt dette sambeitet. Peder Toresen Eidem melde i 1682 aurekarane fordi dei hadde late konene sine og tenesttausene tjore kyrne fra Eidem til dei melka blod. I 1684 stemner så oppsitjarane på Aure karane på Eidem for denne svære skuldinga som ser ut til å løyse seg opp til ei mis- tyding, og vi høyrer ikkje noko meir om saka. Eidem har sidan hatt sæter i Sunndalen. Sætreferda varer 8-9 veker. Garden har elles både skogteigar her, torvmyr og utslåttar. Bondeskredene og skredene på sørsida av elva borte i Langfjella slo dei til sist i 1890-åra. Før i tida «meisa» dei graset ned. Restar av dei gamle meisane finst framleis, men det lever ikkje att nokon no som var med på sjølve arbeidet.

I 1865 var det jordskifte over stølen med slåttemark og skog. Gjerde og Bakkane vart likevel framleis sameige. Graset vart slege og delt likt mellom dei 8 brukarane.

Jordbruk og feal har vore viktigaste næringsgrunnlaget også for denne garden til fram i 1940-åra. Frå gamalt var det årviss kornavling på Eidem, og bruka var lette å drive. Ein panteobligasjon frå Ole Olsen Eidem i Trulsgarden i 1798 til Hans Jacob Mechlenborg gir mange interessante opplysningar om korleis husdyra såg ut i Sykkylven på den tid. Det er der nemnt m. a. ein blakk hest, ei svart og kollet ku med namnet Gongrei, ei raudsida ku med horn, Gullros, ei raud, Fagergås, 2 raude og kvite om hovudet (Skautrei og Gullfjør). Vidare fortel obligasjonen ikkje reint lite om kva attåtnæring Ole Olsen Eidem har drive: Han pantset også halvparten av eit tømmernaust, ein færings- båt, 10 torskegarn, 60 famner med havstreng, ei djupsogn med bly- stein, 1/5 i ein åttringsbåt med naust. Det er tydeleg at han har drive sjøen og fiske. Andre panteobligasjonar syner at Ole har ikkje vore åleine frå garden som fiskar. Dei fleste av eidemskarane dreiv vinter-fiske i eldre tid, og dette var vanleg heilt fram til 1930-åra.

I 1617 er det nemnt om ein av bygslarane, Ingebrigt Eidem, at han bet. 2 dlr. i sagskatt for 20 tylfter skårne bord. Det skulle kanskje tyde på at det har vore sag på Eidem i desse åra. Men vi høyrer ikkje noko meir om det.

No for tida har dei fleste oppsitjarane på Eidem innkoma si gjen- nom industriarbeid. Det er få att som lever berre av gardane. Fleire tomter er utskilde i seinare år, og nye hus og heimar kjem til på gar- den. Eidem hadde 8 bruksnummer i 1907. I 1947 var det 14, og i 1965 var det 28.

MATRIKKELGARDEN

Eidem vart i 1600-åra rekna i skatteklasse med halve gardar. Skylda i 1626 var 4 våger fisk. Landkommisjonen i 1661 sette henne til 4 våger 1 pd. 6 mrk. Ved matrikuleringinga i 1666 vart så skylda opp- sett til 5 våger fisk, og slik stod skylda uendra fram til 1838 då det vart ny skyld 15 dlr. 0 ort 8 skl., revidert 1890 til 25,38 skyldmark. Leidangen var først på 1600-talet 2 geitskinn 1 kalvskinn. I 1666 vart leidangen 2 geitskinn 2 kalvskinn, og i 1705 2 ort 16 skl. Tienda var i 1666 på 5 t. havre, ½ t. bygg, 2 pd. ost, og i 1717 på 5½ t. havre, 4 skjepper bygg og 48 mrk. ost eller 72 skl.

OPPLYSNINGAR OM GARDEN:

1626: Då er der 3 mann.

1644: 3 mann.

1666: 4 mann, sår 14 t.avlar 55 t. Kan fø 64 naut og 4 hestar.

Brennefang.

1714: 4 mann. Sår 14 t. havre 2 t. bygg, avlar 55 t. havre og 8 t.

bygg. Fòrar 40 naut og 4 hestar. 1717: 4 mann med same sånad, avling og buskap som i 1717. «Ingen

brennefang». 2 små kvernar. 1724: 6 mann. «Litt ringe brende», 1 sæter ½ mil frå garden, 4 små

kvernar. Garden ligg ½ mil frå sjøen, og er viss til korn. Sår l

t. bygg, 15 t. havre. Avlar 6 t. bygg, 52 t. havre. 1802: 8 mann. Turvande brennefang, og sommarbeite både i heime-

gjerdet si utmark og i tilhøyrande sæterdal. Årviss kornavling. 1864: Hamnegangen for buskapen er «dårlig og indskrenket», men

garden har nok brenneved og tilgjenge til torvmyr. Elles er

garden «meget» lettbrukt. 1875: 8 mann. Fôrar 8 hestar, 45 kyr, 24 ungfe, 84 sauer, 3 geiter og

7 griser. Sår 17 t. bl.korn, 22 t. havre og 15 t. poteter.

EIGARAR

Etter segna skal Eidem ha høyrt til Gudbrand i Vik som levde i tida etter Svartedauden (1350). Kanskje har han ervt det eller kjøpt billeg frå t. d. Giskegodset, for prisane på jord fall sterkt etter det store mannefallet i peståra. Storparten av Eidem kom seinare over i Rosen-krantzgodset. Men ein del av garden, verdsett til 1½ månadsmatabol, var alt i 1440-åra kome inn under erkebispestolen i Nidaros. Ca. 1530 hadde erkebispestolen framleis part i Eidem. Parten er bortbygsla for

1 punds verd. Etter reformasjonen i 1536 kverrsette kongen dette kyr-kjegodset, og oppsitjarane på Eidem betalte landskyld til kongen med ½ våg fisk framover til ca. 1640. Maria-kyrkja eller Margaretekyrkja i Borgund (Margarete-brebendet) åtte også frå gamalt og heilt fram imot 1800-åra ein part på 1 mællag i Eidem. Dei to mællaga som kongen hadde ått i Eidem, synest i 1661 å vere komne over på magis- ter Peder Nilsen Lemb. Rosenkrantzgodset sin hovudlut er det Ras- mus Larsen Stud sine ervingar som eig. Sist på 1600-talet går båe desse partane over til Andreas Danielsen i Finnmark som i 1709 sel 4 våger

2 pd. 6 mrk. i Eidem til sorenskrivar Henning Tygesen Castberg. Han makeskifter i 1712 med Jens Mortensen Knag på Indre Fauske som dermed får hand om heile Eidem med unnatak av det eine mællaget som høyrde til den gamle Margaretekyrkja i Borgund. Etter Jens Mor-tensen kom Eidem inn i den såkalla Fauskeslekta etter Lars Olsen Fauske.

BERGET           Gardeigaren flytte til Eidem og tok over bruket. Det var

Jørgen Olsen Fauske (f. Klokk 1722, d. 1793) g. 1768 m. Guri Tormodsdtr. Fauske (f. Grebstad ca. 1718, d. 1791). Det var Guri som hadde fått Eidem gjennom førstemannen sin, Lars Olsen Fauske (d. 1766). Jørgen la kår til enkja Magnhild Knutsdtr. i 1789. Han og Guri vart ikkje lenge på Eidem. Ho døydde i 1791, og han i 1793. Buet etter Guri synte ei brutto eige på 612 rdl., og gjelden var 15 rdl.

Lars Olsen Fauske døydde i 1766. Buet hans synte ei brutto eige på 1000 rdl. og ein gjeld på 63 rdl. Enkja Guri Tormodsdtr. fekk utlagt garden og åsetet Indre Fauske 2 våger fisk med påståande hus og med ein husmannsplass som er teken av garden si mark, - alt taksert til 124 rdl. Vidare fekk ho ein del jordegods på Eidem, 2 våger i mællag 9 mrk. med bygsel og overbygsel, vurdert til 132 rdl., og endeleg plas-sen Humblekalven i Borgund 6 mrk. fiskel. vurdert til 30 rdl.

Ho gifte seg i 1768 opp att med

Jørgen Olsen Klokk (f. 1722, d. 1793). Br. frå 1768 til 1788.

Born: Jørgen f. 1768, gift på Eidem.

Jørgen Olsen er nemnd som lagrettemann i 1770-åra. Han er også nemnd som medhjelpar i kyrkja fram til 1783.

I 1788 byter Jørgen Olsen frå seg garden Indre Fauske til Jens Larsen Fauske som er son til Guri Tormodsdtr. frå ekteskapet med Lars Olsen. Indre Fauske vert verdsett til 124 rdl. ved dette høvet. I staden får Jørgen 1 våg 1 pd. 12 mrk. i Jarnes verdsett til 120 rdl., og 1 pd. 21 mrk. i Eidem til 37 rdl., og så flytter Jørgen og Guri til Eidem og tar over eit bruk etter Peder Ellingsen.