PERSPLASSEN, bnr. 10.

Også kalla Syvergarden eller Bjørdalsgarden.

Peder Eriksen Fauskehagen (f. ca. 1759, d. 1841) g. m. Karen Ols-dtr. Glomset (f. ca. 1750, d. 1831). Br. frå 1791 til 1826.

Peder Eriksen fekk grunnsetel frå Lars Jensen Fauske i 1791 på denne plassen som den gongen vart kalla Fauskehagen, men som etter kvart fekk namnet sitt etter Peder: Persplassen. I 1802 avla han 5 t. korn, fôra 2 kyr og 6 sauer. Han svara i årleg avgift 3 rdl. til eigaren, og dessutan. 6 dagars arbeid på grunneigarens kost. Det ser ut til at Peder også brukte Muskeplassen bnr. 6. Han feste elles lakseverpet i Ullavika i 1808 saman med Ole Olsen Fauske av ørskogpresten Kjel-strup. Peder hadde part i lakseverpet så seint som i 1835. Peder og kona gjekk over på kår i 1826, og Persplassen vart fest av

Jens Helgesen Lade (f. 1795, d. 1842) g. 1. g. 1828 m. Siri Marie Ellingsdtr. Tandstad (f. 1798, d. på barsel 1828), g. 2. g. 1832 m. Anne Marte Simensdtr. Reiakvam (f. 1797, d. på Reknes Pleiestiftelse for spedalske i 1879). Br. 1826-1844.

Born: Nikoline Severine f. 1832, g. 1862 m. Jørgen Larsen Eidem (Berget). Flytte til Grebstad, Haugen bnr. 19- Jakobine Dorthea f. 1834, d. 1835. Sivert Martinus f. 1834, g. på bruket. Helene Dorthea f. 1836, g. 1858 m. Karolus Severin Pedersen Aure.

Jens Helgesen. fekk festesetel i 1826 av Lars Ananias Jensen Fauske som hadde fått hand om plassen etter far sin, og Jens la kår til Peder Eriksen og kona. I 1833 sel Lars Ananias plassen, til bror sin, Jens Bastian Jensen Fauske som i 1841 sel til husmannen sin, Jens Helgesen, for 50 spd. (Muskeplassen er då frårekna.) Men Jens kjem i gjeld på 90 spd. som han låner hjå ein sambygding, og året etter døyr Jens. Persplassen må vere fråskylddelt Indre Fauske først i 1830-åra. I 1837 vert det på tinget på Sjøholt i juni rådd til at Persplassen og Nils-

plassen på Indre Fauske «bør hver for seg ansettes til separate skatt-nummer», og ved skyldsettinga i 1838 har Persplassen 2 ort 2 skl i skyld med løpenr. 168.

Jens Helgesen la av eiden til Konstitusjonen i 1839 og fekk røysterett. Ved skiftet etter han i 1842, fekk enkja Anne Marte Simonsdtr. plassen for taksten 129 spd. mot panterettsutlegg til 4 born, der sonen Syver får 7 spd. og kvar av dei 3 jentene 3½ spd- kvar, - og vidare panterettsutlegg for gjelden på garden, ca. 93 spd.

Fauske

(Ytre Fauske gnr. 2. + Indre Fauske gnr. 3.)

Namnet har vore skrive Fosche i 1603, Fouske i 1616, Fousche i 1617, Inder Fousche og Ytter Fousche i 1644/45 og 1661. Så seint som i matrikkelen frå 1626 vert Fauske førd opp som ein gard. I røynda må garden ha vore delt i to før den tid. Såleis nemner skattelista frå 1603 to brukarar på Fauske. Det er Knut Ytter Fauske og Tore på Fauske saman med ein Joen som dreng med full løn. I 1606 er Tore oppførd på Ytre Fauske, sameleis i 1609, men no saman med ein Knut att. Dei to legg full skatt og like stor tiend, 1 mæle 1 fj. korn på kvar, og dei deler på leidangen som er 2 geitskinn og 2 kalvskinn. Til dette kjem 1 kalvskinn som ein Knut, husmann på Fauske, reier ut det året.

Det kan sjå ut til at dei som har skrive skattelistene først på 1600-talet, har hatt visse vanskar med å halde styr på namna Ytre og Indre Fauske og kven som bur der. Dei blandar saman brukarane. Utruleg er det ikkje at Fauske vert delt nett i denne tida. I 1640-åra er det kome orden i nemningane i skattelistene for Ytre og Indre Fauske, og både Landkommisjonen frå 1661 og matrikkelen frå 1666 løyver ingen tvil om at delinga er ei fullbyrda kjensgjerning.

EIGARAR:

Kring 1440 eig erkebispestolen i Nidaros 5 månadsmatabol i Fauske. Ein veit ikkje korleis domkyrkja har fått hand om eigedomen. Det har kanskje vore ei gave frå gardeigaren som på denne måten søkte kyrkja og erkebispen si hjelp for å kome vel heim. Eller det kan ha vore slik at eigaren har gjort eit eller anna brotsverk og blitt frådømt godset sitt som erkebispestolen så har slått til seg. Ein kunne vente at Fauske kom att i erkebisp Olav Engelbrektsson si jordebok som vart skriven eit lite hundreår seinare, ca. 1530. Men her er Fauske ikkje nemnt, og heller ikkje er det mellom kyrkjegodset som kongen slo til seg etter reformasjonen i 1537 då erkebispen måtte røme landet. 35

I midten av 1600-åra er Fauske kome i hendene på den pengesterke borgarmeisteren i Bergen, Rasmus Larsen Stud, som åtte rett mange gardar i Sykkylven. Han hadde kjøpt m. a. mesteparten av det Rosen-krantzgodset som låg på Sunnmøre. Frå Rasmus Larsen går Fauske over til dottera, Margrethe. Ho vart og kalla Margrethe i Hanken. Ho var g. 1. g. m. Henning Hansen Smith på Giske, og g. 2. g. m. borgundpresten Christopher Pedersen Hierman. I 1684 kjøper Jens Mortensen Knag som hadde vore renteskrivar hjå Margrethe i Hanken, 2 våger fiskeleige på Indre Fauske og buset seg her. (Sjå meir under Indre Fauske gnr. 3.) Det som er att av Fauske, altså Ytre Fauske, kjem i eiga til bergensrådmannen Christen Henningsen Smith. Han er son til Margrethe frå det første ekteskapet hennar. I 1704 er det lensmannen i Valde skipreie og handelsmann Ole Larsen Abelset som eig Ytre Fauske, og i buet etter han i 1711 vert Ytre Fauske vurdert til 64 rdl. og utlagd til enkja Maren Madsdtr. f. Alstrup. Ho døydde i 1714, og dottera Elisabeth g. m. vanylvspresten Rasmus Pedersen Brandal ervde Ytre Fauske. Men i 1719 gjer han makeskifte med Christopher Abelset som byter til seg denne garden. Gjennom eit nytt makeskifte i 1723 kjem garden i eiga til Knut Jetmundsen Ytre Fauske som dermed er sjølveigar på garden sin. (Sjå under Ytre Fauske gnr. 2.)

YTRE FAUSKE, gnr. 2

grensar i vest mot Ørsnes, i nord mot den felles utmarka. I aust mot Indre Fauske med Fauske-elva som grenseskil, og i sør mot sjøen. Ter-renget er noko brattlendt, men her er lunt og fruktbart.

På Ytre Fauske var det ein brukar framover til 1740-åra då garden vart delt i to. I 1849 heldt dei to brukarane frivilleg jordskifte over «akerland og indhegnede bømark. Claus Amundsen Hole og Martinus Gulliksen Tynes vare oss behjelpelige». I 1927 var det nytt jordskifte av innmarka.

Dei to gamle stovehusa meiner dei stod på lag der husa er no. Løene låg side om side på flata nedafor Hansløa med geil oppover over bygdevegen og i ein bøyg i nordvestleg retning mot utmarka. Denne geila var grenseskil mellom dei to bruka fram til jordskiftet i 1927 då bytet vart retta beint heilt frå sjøen til utmarka. Etter det frivillege jordskiftet i 1849 vart dei to gamle-løene flytte lenger opp og nærare bygdevegen på kvar si side av geila, men med større avstand i mel-lom. Endeleg vart Jens-løa flytt oppom bygdevegen til dei noverande

Ytre Fauske med Hansgarden til høgre.

Tunet til Jens garden til venstre for Hans-stova.

tomtene. Der gamle-løene hadde stått, planta Hansfolket hage og bygde ein stor steingard rundt.

Både Jensbruket og Hansbruket hadde truskehjul. Hanshjulet stod i tunet deira mellom stova og stabburet. Vatnet leidde dei i tre-renner og veiter høgt ovafrå Fauske-elva. Frå vasshjulet var det kjetting over bygdevegen og ned til truskemaskinen i løa. I Jensgarden stod vass-hjulet framafor stabburet deira med maskinsnor over bygdevegen og ned i løa. Dei nytta flaumvatn frå bergsida ovafor.

Kvernhusa stod på ytste sida av Fauske-elva. Ytre Fauske hadde ei kvern så seint som i 1791. Sidan fekk Jensbruket og Hansbruket kvar si. Jenskverna stod nedst og nedafor bygdevegen. Ovafor vegen kom først Hanskverna, og sidan Ørsneskvernane: Mathias Aursnes si kvern som la 75 øre året i avgift for plassen, og så Ole-kverna. Gamleåkrane på Ytre Fauske låg for det meste nedafor vegen. På Hansbruket var det m. a. Brunnåkeren (der var fjøsbrunnen) framafor Fjøsbakken. Like nedafor kom Ytste og Inste Leiråkeren og Storeåkeren. Jensbruket hadde m. a. ein lang smal åker nedafor gardsvegen til sjøen. Det var Langerumpa. Ovafor sjøavegen låg åkeren Myra.

Hamnegangen for buskapen har som før nemnt vore i sameige med dei andre gardane i grenda framover til jordskiftet i 1956 då skog og beitemark vart delt og utl. til eigedoms grunn. Ytre Fauske har planta ein heil del skog i teigane sine etter jordskiftet.

(Om teigbyte og frivillege avtalar om skogen i 1700-åra: sjå elles under Fauskebygda.)

Jordbruk med fisketurking om somrane og fiskeri i fjorden var næringsgrunnlaget også på Ytre Fauske framover til 1940-åra.

Seinare har gardbrukarane fått viktigaste innkoma si gjennom andre næringar, og gardsdrifta har fått inn-sprøyting av kapital frå desse næringane. Fleire bustadtomter er utskilde. Garden hadde i 1965 i alt 29 bruksnummer.

MATRIKKELGARDEN FAUSKE YTRE.

Fauske Ytre vert på 1600-talet rekna i skatteklasse med øydegardar. I matrikkeloppgåva frå 1626 vert som tidl. nemnt Fauske Ytre og Indre rekna i eitt med ei skyld på 4½ våg og ½ pd. fiskel. Av andre oppgåver frå denne tida ser ein at Fauske Ytre skattar av 2½ våg. Denne skylda vert etter 1661 sett ned til 2 våger, og slik heldt ho seg til 1838 då det vart ny skyld 3 dlr. 4 ort 16 skl., revidert i 1890 til 6,62 skyldmark. Leidangen var 1 geitskinn og 1 kalvskinn til 1661. Frå den tid vart han sett ned til 1 geit.sk. Tienda var 1 t. 3½ mæle havre, ½ mæle bygg, 2½ pd. ost i 1666, og i 1717 var tienda 2 t. havre 4 skp. bygg og 16 mrk. ost.

YMSE OPPLYSNTNGAR OM GARDEN

1644: 1 mann.

1661: 1 mann. Ringt kvern bruk og brennevedskog.

1666: 1 mann. Sår 5 t., avlar 20 t. Kan fø 20 naut, 1 hest.

1717: 1 mann. Sår 5 t. havre, ½ t. bygg. Avlar 20 t. havre og 5 t.

bygg. Fôrar 1 hest, 16 naut. Brennefang. Ei lita bekkekvern.

1724: 1 mann. Sår ½t. bygg, 2½ t. havre. Avlar 2½ t. bygg og 18 t. havre. Brennefang. Sæter ½ mil frå garden. Tungvunnen for

høy, men bra for korn. Ei lita kvern. 1791: 2 mann. 1 kvern. 1802: Turvande brennefang. Sommarbeite til buskapen i utmarka.

Årviss og god kornavl.

1845: 2 bruk + 1 husmann med jord. Sår tils. 2 t. bygg, 2¼ t. bl.- korn. 8 t. havre, ½ t. poteter, og fôrar 2 hestar, 16 kyr, 27 sauer, 8 geiter og 1 svin.

1865 Ca. 50 mål åker og dyrka mark, ca. 63 mål england. Sår ½ t.

bygg, 4 t. bl.korn, 4¼ t. havre, 6½ t. poteter. Fôrar 2 hestar,

13 storfe, 34 småfe. Garden er lettbrukt, ligg mykje godt til

for samferdsla, men har ein mindre god og farefull, knapt til-

strekkeleg hamnegang for buskapen. Det er knapt nok skog til husbruk.

38

1875: Sår ½ t. bygg, 6½ t. bl.korn, 7 3/4 t. havre og 6 t. poteter, Fôrar 1 hest, 17 kyr, 8 ungfe, 32 sauer, 9 geiter og 2 svin.

BRUKARAR PÅ FAUSKE YTRE

Som nemnt tidl. er det vanskeleg å seie noko visst om kven som brukte Fauske Ytre eller Fauske Indre aller først på 1600-talet. Såleis blir brukaren Tore på Fauske kalla stundom Ytre Fauske og stundom Indre Fauske, og sameleis er det med den andre brukaren, Knut. Men slik det utviklar seg, kan det sjå ut til at vi for Ytre Fauske kan setje opp fylgjande brukarrekke:

Knut Olsen Fauske, br. frå ca. 1600 til 1623. (Bror til Tore Olsen på Indre Fauske?) Skal ein døme etter tienda Knut legg, t. d. 1 mæle 1 fj. korn i 1609, brukar han heile Ytre Fauske. I 1711 finn vi han mellom soldatane som vert sende til Svinesund for å kjempe mot svenskane i Kalmarkrigen. Han har nok kome seg velberga heim att, for namnet hans går att i skattelistene i mange år framover, heilt til 1623. Året etter er det ei enkje som er brukar. Det kan vere enkja etter Knut Olsen.

Lars Joensen, også kalla Lars Jakobsen, (kanskje den same som i 1625 blir kalla Lauge Jørgensen) er nemnd som brukar på Fauske i 1626. Året etter flytter han til Grebstad og får jord der.

Paul er nemnd som brukar 1627/28.

Jakob Ytter-Fauske, br. frå ca. 1630 til ca. 1647. Han betalar i 1631 i tiende ½ mæle korn. Det svarar helst til eit mindre bruk, men 5 år seinare er tienda komen opp i 1½ mæle. I 1644 skattar han som einaste oppsitjar av 2½ våg fisk på Fauske Ytre, og legg 6 dlr. i skatt. Året etter er det fortalt at garden blir driven av Jakob, kona hans og ei jente. Namnet på kona er ikkje kjent.

Etter Jakob kjem

Paal Sivertsen Ytter-Fauske, f. ca. 1616. Br. frå ca. 1647 til ca. 1680. I 1658 blir det oppgitt at han fôrar 1 hest, 12 kyr, 8 geiter, 4 sauer og 1 okse på bruket, og for dette betalar han 1 rdl. 1½ ort i kvegskatt. Utreidslene til tiend varierer frå 5 f j. korn til 2 mæle korn og 22 mrk. ost i 1664. Frå 1661 er skylda 2 våger fiskel. og leidangen er 1 geitskinn. Han held i 1666 knekten Ingebrigt Arnesen, 20 år gml.

Etter Paul kjem versonen

Jetmund Knutsen Aure (f. ca. 1646, d. 1705) g. m. Guri Paulsdtr. Fauske. Br. ca. 1680-1704.

Jetmund var lagrettemann frå 1699. I skiftet etter han i 1705 synte buet ei netto eige på 177 rdl. Der var nemnt m. a. eit sylvbelte verdsett til 14 rdl. og 2 sylvskeier verdsette til 4 rdl. Buskap: 9 kyr, 4 kviger, 2 kalvar, 1 hest, 10 geiter, 2 bukkar og 2 sauer. Vidare var det opprekna 1 kjempefæring, 1 færing, 4 torskegarn og 1 sildegarn. Buet åtte også 2 mællag jord i Strandabø, Hjørundfjord.

Son til Jetmund

Knut Jetmundsen Fauske (f. ca. 1688, d. 1772) g. 1. g. m. enkje Anne Jakobsdtr. (f. Liavåg ca. 1688, d. 1725). Ho døydde i barsel. Knut vart g. 2. g. 1727 m. Berte Persdtr. Myrset (f. ca. 1706, d. 1776). Br. 1704-1758.

Anne var av ei velståande handelsborgarslekt i Liavåg. Mor hennar skulle vere ætta frå futen Nils Knag.

Born: Anne Jakobsdtr. hadde dottera Eli Olsdtr. i første ekteskap. Knut Jetmundsen. sine born: 1. ektesk: Ole Knutsen f. ca. 1718, gift på garden. Guri g. m. Jan Ringstad, Stranda. Oline. Sidsel, g. m. Ole Pedersen Aure. Anna, f. 1725, d. 1732. 2. ektesk.: Jetmund, f. 1732, gift på garden. Mogens (Mons), dreiv handelsverksemd, døydde i Tusvik. Knut, f. 1749, d. 1788. Skulehaldar.

Knut fekk bygselbrev på heile Ytre Fauske, 2 våger fiskel., av Ole Larsen Abelset i 1704. Alt i 1709 legg han av eiden som ny «danne-mand», og han vert nemnd som lagrettemann framover til 1742. Truleg dreiv han bondehandel, og velstanden har vore etter måten stor. Ein del jordegods ervde han etter Ragnhild Sæmundsdtr. Aure fødd på Aurdal. Ho var truleg bestemor hans. Om denne arven kom han i 1709 i sak med lagrettemann Mogens Olsen Aure som også var ein av arvingane etter Ragnhild Sæmundsdtr. Det galdt eigedomsretten til gardane Melset og Løkedalen. Etter lang samtale og godtfolks tilskunding vart dei såleis samde «at Mogens Aure skal eie tilforne udi de 5½ mellaug jordegods i Melset og Løkedal 11 rdl., og resten at deles i mellem dennem efter loven».

Førstekona til Knut, Anne Jacobsdtr., har også vore med og sett fot under bordet på Ytre Fauske. Skiftebuet etter henne i 1725 hadde ei netto eige på 185 rdl. Nemnt er m. a. 1 gullring, 1 sylvbeger, sylvskeier og ei sylvkjede. I 1723 gjer Knut makeskifte med Christopher Abelset, slik at Christopher får Røysen i Ulstein og 3 mællag utan bygsel i Melset og 24 rdl. i mellomlag mot at Knut får sin påboande gard Ytre Fauske med bygsel og herlegdomar til odel og eige. Dermed er Knut sjølveigar. Seinare, i 1744, får Knut utlagt 2½ mællag for 20 rdl. med bygsel i garden Løkedal. Det var farsyster hans, Mari

Knutsdtr. Aure som hadde ått dette. Ho døydde som enkje 84 år gamal i 1744 på Ytre Fauske der ho hadde levt dei siste åra sine. Etter avtale med Knut i 1741 skulle han gi farsyster si stell og pleie på livstid mot ei årleg godtgjersle på 18 rdl., og sidan gravlegge henne med heider og ære.

Elles er det å nemne om Knut at han i 1730 saman med eigarane og oppsitjarane til Ørsnes og Indre Fauske gjorde avtale om frivilleg skifte av skog og mark som ligg til desse tre gardane, slik at kvar fekk sine faste teigar.

I skiftet etter Knut i 1772 syner buet ei brutto eige på 271 rdl. og 71 rdl. i gjeld.